مصاحبه با مؤلف کتاب «سنت آزمایش بشری در قرآن»
آذر ۱۸, ۱۴۰۰
اشاره
حجتالاسلاموالمسلمین دکتر جواد سلیمانی امیری پس از اخذ دیپلم ریاضی، وارد حوزه علمیه قم شد و بعد از گذراندن دروس سطح و خارج، مدرک سطح چهار حوزه علمیه با گرایش فقه و اصول را دریافت نمود. ایشان دوره کارشناسی معارف اسلامی، کارشناسیارشد تاریخ و دکترای مدرسی معارف اسلامی با گرایش مبانی نظری اسلام را در مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) به پایان بردند.
تحقیق در مباحث معارف قرآن کریم، فلسفه تاریخ، تاریخ صدر اسلام و تاریخ معاصر ایران (عصر مشروطه) و نشر آن در قالب کتاب و مقاله؛ تدریس در مقولات مذکور در مراکز حوزوی و دانشگاهی در سطوح کارشناسی و کارشناسیارشد، عضویت هیأت علمی مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره)، مشارکت در نگارش و ارزیابی، مقتل جامع سید الشهداء(ع)، سفرهای تبلیغی به مراکز فرهنگی کشور؛ اعم از دانشگاهها، هیأتهای مذهبی، محافل مذهبی مردمی و تدریس در نهادهای دولتی، مهمترین فعالیتهای علمی ـ فرهنگی این محقق در طول سالهای تحصیل و تحقیق بهشمار میآیند.
برخی از کتابها و مقالات دکتر سلیمانی عبارتند از: امام حسین(ع) و جاهلیت نو؛ نخستین گزارش مستند از نهضت عاشورا؛ رازداران حریم اهلبیت(ع)؛ تاریخ تحلیلی اسلام، استحاله نهضت مشروطه، ریزش خواص در حکومت امیرمؤمنان(ع)، فلسفه تاریخ، فلسفه تاریخ در قرآن، منطق تأثیرگذاری دانش کلام بر تاریخ، مفهوم و اصول تاریخپژوهی اسلامی.
کتاب «سنت آزمایش بشری در قرآن» آخرین اثر استاد است که به همت گروه معارف قرآن و حدیث معاونت پژوهشی دانشگاه معارف اسلامی از سوی انتشارات این دانشگاه به زیور طبع آراسته شده است.
جهت آشنایی بیشتر خوانندگان ارجمند با این اثر گفتگوی کوتاهی با ایشان انجام گردیده که در ادامه از نظر شما میگذرد:
ـ ایده اولیه نوشتن کتاب «سنت آزمایش بشری در قرآن» چگونه شکل گرفت و چه شد که شما این موضوع را برای پژوهش انتخاب کردید؟ مهمترین انگیزه شما برای تحقیق این موضوع چه بوده است؟
خداوند متعال نظام عالم و آدم را بر پایه سنتهای خاصی اداره میفرماید که آگاهی از آنها و همآهنگ شدن با سنتهای حمایتگر اهل حق و فاصله گرفتن از سنتهای تضعیفکننده اهل باطل موجب سعادت انسان میشود؛ حجم زیادی از آیات قرآن مجید به این سنت تعلّق گرفته که در آنها ابعاد مختلف این سنت مانند اهمیت، اهداف و چگونگی سریان آن در عالم، توضیح داده شده است و این خود نشانه اهتمام ویژه قرآن مجید به توجّه دادن بشر به این قانون است، بهطوری که در برخی از آیات، سنت آزمایش به عنوان هدف خلقت مطرح گردیده است و همین موجب تکوین انگیزه تحقیق در مقوله مذکور میشود.
ـ مهمترین یافتههای شما در این کتاب چیست؟
مهمترین یافتههای این کتاب را میتوان در این امور دانست:
یک) سنت آزمایش مانند سایر سنن الهی حاکم بر زندگی بشر سنتی، خدایی، دائمی و ضروری است و از یک عمومیت خاصی برخوردار است؛ یعنی اگر سنتهایی مانند املاء و استدراج تنها درباره اهل باطل، یا امداد خاص تنها درباره اهل حقّ، جاری است؛ سنت آزمایش درباره هر دو گروه اهل حقّ و اهل باطل جریان مییابد. به علاوه برخی از سنتهای الهی در زمان خاصی قابل جریان است، ولی سنت آزمایش در همه زمانها و مکانها جریان مییابد.
دو) معصومان نیز مانند انسانهای غیرمعصوم آزمایش میشوند، فلسفه امتحان آنان نیز تنزیه افزونتر برای درک مقامات بالاتر و درجات والاتر قرب الهی است. شواهد قرآنی نشان میدهد هیچگاه از پیامبران(صلی الله علیهم أجمعین) عصیان شرعی سر نزده است و مضامین موهم ارتکاب گناه معصومان در حقیقت ناظر به عالمی غیر از عالم ماده یا ترک اولی یا عدم رعایت دستورات ارشادی بوده است. به دیگر سخن حکمت آزمونهای الهی در مورد معصومان نمایاندن قابلیتهای آنان و برگزیدگیشان در جامعه است، تا از یک جهت وجود آنها برای جامعه الگو شود و از سوی دیگر حجت قاطعی برای اثبات برتری و پاداش اخرویشان باشد. از سوی دیگر در اثر توفیق عملیشان در آزمونهای الهی مقامات عالیتر و مسئولیتهای سنگینتری به آنان واگذار گردد. بنابراین اعطای مقامات متعالی از عوامل دیگر امتحان انبیاء به شمار میآید؛ یعنی خداوند وقتی میخواهد بر درجات و مقامات پیامبری بیافزاید، آزمونهای خاصی را برایش پدید میآورد.
سه) از آغاز خلقت بشر تا به امروز و تا زمانی که انسان مختار در این عالم مادی بسر میبرد، همواره سنت آزمایش سریان داشته و خواهد داشت و هیچگاه بشر شاهد تعطیلی این سنت در دنیا نخواهد بود، ولی متعلقهای آزمایش و ابزارهای امتحان الهی در طول تاریخ تغییر یافته است؛ و راز آن نیز اموری مانند تکامل استعداد بشر، تغییر استعدادها و نیازهای انسان بوده است. لکن بعد از نزول آخرین شریعت؛ یعنی شریعت پیامبر خاتم(ص) هرگز احکام اولی اسلام تغییر نخواهد کرد و بدینسان وسیلههای آزمون الهی ثابت مانده و خواهد ماند. راز ثبات متعلقهای آزمون الهی این است که بشر برای حفظ میراث اسلامی به بلوغ اجتماعی خاصی رسیده است که دست تحریف نمیتواند محتوای دعوت اسلام را تغییر دهد، از سوی دیگر اسلام از جامعیت و جهان شمولی ویژهای برخوردار است که تمام اصول ثابت و کلی هدایت را در خود دارد و دستوراتش مبتنی بر عقل و فطرت بشر است و افزون بر همه این موارد، بشریت بعد از ظهور اسلام به درجهای از رشد عقلانی رسیده است که میتواند احکام فرعی خود را از دل احکام کلی و اصول هدایتگر اسلام استخراج نماید.
چهار) متعلقهای آزمایش الهی محدود به حدّ خاصی نیست؛ یعنی خدای متعال با همه مخلوقات خود انسانها را میآزماید و اساساً کره زمین و آن چه بر روی آن وجود دارد برای امتحان بشر خلق شده است، ولی در این میان برخی از پدیدهها به علت ویژگیهای خاصشان مانند جذابیت و تعلّق بیشتر نفس به آنها، بیش از سایر امور مورد ابتلاء انسان قرار میگیرند. از این رو قرآن مجید علاوه بر تذکار این نکته که همه مخلوقات عالم مایه امتحان بشر است، برخی از آنها را بهصورت خاص معرفی میکند؛ مانند زن، فرزند، مال و ثروت، بیماری، فقر، گرسنگی، مرگ و میر، عهد و پیمان و در کنار این امور، تکالیف الهی مانند نماز، روزه، حج، جهاد و غیره را نیز بطور ویژه مطرح مینماید.
پنج) آزمایش، فعلی از افعال الهی است که مانند سایر افعال الهی هدفمند و حکیمانه است؛ لذا قرآن مجید مهمترین اهداف سریان این سنت را اموری چون آشکار شدن ماهیت درونی انسانها برای خودشان، آشنایی انسانها با ضعفها و قوتهای خودشان و زمینهسازی برای رفع ضعفها و خالص شدن مؤمنان، آشکارشدن باطن مؤمنان راستین و جداشدن صفوف مؤمنان از منافقان و کفار، سنجیدن میزان اتّکاء اولیای الهی به خداوند و شکرگزاری آنان بیان میکند.
ـ مهمترین نقاط قوت این کتاب را در چه میدانید؟
بررسی ماهیت و اهداف سنت آزمایش و فرایند تحول آزمایش در بستر تاریخ از نقاط قوت این سنت بهشمار میآید.
ـ چه پیشنهادهایی را برای پژوهش علمی مبتنی بر محتوای کتاب، به دانشجویان به ویژه دانشجویان مدرسی معارف اسلامی ارائه میدهید؟
شایسته است با توجه به مباحث این اثر، پژوهش مستقلی در زمینه «سنت آزمایش بشری در سنت» انجام شود.
ـ به عنوان سؤال پایانی بفرمایید آخرین اثری که در دست نگارش یا انتشار دارید، چیست؟
کتاب روابط متقابل علم فقه و تاریخ.
ـ ضمن تشکر از قبول این گفتگو، برای شما آرزوی سلامتی و توفیق بیشتر داریم.
ما هم برای شما و همکارانتان در نشر معارف قرآن کریم و آموزههای اهل بیت عصمت و طهارت(ع) آرزوی موفقیت میکنیم.
