امام علی(ع) و توصیه به پذیرش صلح دشمن!
خرداد ۹, ۱۴۰۵
امام علی(ع) در بخشی از نامه ۵۳ نهجالبلاغه خطاب به مالک اشتر میفرماید:
«وَ لا تَدْفَعَنَّ صُلْحاً دَعَاکَ إِلَیْهِ عَدُوُّکَ»
ای مالک، صلحی را که دشمن تو را به آن دعوت میکند، رد مکن.
برخی با استناد به این بخش از بیانات امیرمؤمنان(ع) دیگران را به پذیرش هرگونه پیشنهاد صلح از سوی دشمن تشویق میکنند. در اینجا این سؤال مطرح میشود که آیا امام علی(ع) به پذیرش هرگونه صلح پیشنهادی از سوی دشمن توصیه کرده است؟
برای پاسخ به این سؤال باید کلام حضرت در این نامه را بهصورت کامل و در کنار سایر فرازهای آن دید. آن حضرت میفرماید:
«وَ لا تَدْفَعَنَّ صُلْحاً دَعَاکَ إِلَیْهِ عَدُوُّکَ و لِلَّهِ فِیهِ رِضًا فَإِنَّ فِی الصُّلْحِ دَعَهً لِجُنُودِکَ وَ رَاحَهً مِنْ هُمُومِکَ وَ أَمْناً لِبِلَادِکَ وَ لَکِنِ الْحَذَرَ کُلَّ الْحَذَرِ مِنْ عَدُوِّکَ بَعْدَ صُلْحِهِ فَإِنَّ الْعَدُوَّ رُبَّمَا قَارَبَ لِیَتَغَفَّلَ فَخُذْ بِالْحَزْمِ وَ اتَّهِمْ فِی ذَلِکَ حُسْنَ الظَّن»
از صلحی که دشمنت به آن دعوت میکند و خشنودی خدا در آن است روی مگردان؛ زیرا صلح موجب آسایش لشکریان و آسودگی خاطر آنها، و امنیت شهرهای توست؛ ولی پس از صلح به کلی از دشمن حذر کن؛ چهبسا که دشمن برای غافلگیر کردن تن به صلح دهد. در این زمینه طریق احتیاط گیر و به خوشگمانی قدم مگذار.
نخست باید توجه داشت که حضرت درباره وضعیتی سخن میگویند که دشمن واقعاً دعوت به صلح میکند؛ در حالی که در برخی شرایط، آنچه مطرح میشود در حقیقت دعوت به تسلیم همراه با تهدید است و اساساً مصداق صلح به شمار نمیآید.
امام علی(ع) در این فرمایش به پذیرش صلحی دعوت میکند که رضایت خدا را به همراه داشته باشد. با این حال، امام(ع) برای پذیرش صلح، دلایلی را بیان میفرماید:
«فَإِنَّ فِی الصُّلْحِ دَعَهً لِجُنُودِکَ وَ رَاحَهً مِنْ هُمُومِکَ وَ أَمْناً لِبِلَادِکَ»؛
زیرا صلح موجب آسایش لشکریان و آسودگی خاطر آنها، و امنیت شهرهای توست.
ـ نخست آنکه صلح فرصتی برای آسایش و آرامش سپاهیان فراهم میکند؛
ـ دوم آنکه نگرانیها و دشواریهای ناشی از جنگ را کاهش میدهد؛
ـ و سوم آنکه امنیت و آرامش جامعه را تأمین میکند.
امام(ع) بلافاصله پس از این توصیه و بیان علل آن، بر ضرورت نهایت احتیاط در برابر دشمن تأکید میکنند؛ حتی پس از برقراری صلح:
«وَ لَکِنِ الْحَذَرَ کُلَّ الْحَذَرِ مِنْ عَدُوِّکَ بَعْدَ صُلْحِهِ»؛
ولی پس از صلح به کلی از دشمن حذر کن.
همانگونه که پیش از جنگ باید آمادگی لازم وجود داشته باشد تا دشمن جرئت تجاوز پیدا نکند، پس از صلح نیز باید هوشیار و مراقب بود.
امام علی(ع) در ادامه هشدار میدهند که نباید به دشمن خوشبین بود و نباید به او حُسنظن داشت؛ زیرا او همچنان دشمن است و امکان فریب و نقض عهد وجود دارد:
«فَإِنَّ الْعَدُوَّ رُبَّمَا قَارَبَ لِیَتَغَفَّلَ فَخُذْ بِالْحَزْمِ وَ اتَّهِمْ فِی ذَلِکَ حُسْنَ الظَّن»؛
چه بسا که دشمن برای غافلگیر کردن تن به صلح دهد، در این زمینه طریق احتیاط گیر و به خوشگمانی قدم مگذار.
بر این اساس، نمیتوان تنها بخشی از این سخنان را جدا کرد و سایر بخشها را نادیده گرفت. اگر مجموعه فرمایش حضرت بهطور کامل دیده شود، روشن خواهد شد که اسلام جنگطلب نیست و در صورت وجود صلح واقعی، آن را میپذیرد؛ اما این پذیرش هرگز به معنای غفلت، سادهاندیشی یا اعتماد به دشمن نیست.
در چنین شرایطی، ضمن پذیرش صلح واقعی، باید هوشیاری و مراقبت کامل حفظ شود؛ زیرا ممکن است دشمن از فضای مذاکره یا آرامش ظاهری برای فریب، سوءاستفاده و زمینهسازی حمله مجدد بهره ببرد.
بنابراین، فهم درست این بخش از نامه در گرو نگاه جامع به همه فرازهای آن است؛ چراکه تقطیع سخنان حضرت، میتواند به برداشتی ناقص و نادرست منجر شود.
از این رو استناد به توصیه امیرمؤمنان(ع) به پذیرش صلح صرفاً مربوط به مواردی است که در آن شرایط فوق رعایت شده باشد و بر این اساس هرگونه استناد به فرمایشات ایشان بدون تحقق شرایط واقعی دخیل در حکم، نادرست بوده و از قبیل تحریف در تفسیر و انطباق معارف دینی به نفع اهداف سیاسی خاص شمرده میشود.