برگزاری کرسی ترویجی «طرح مطالعاتی حیاتنامهنویسی ائمه علیهم‌السلام»
بهمن ۲۳, ۱۴۰۰
کرسی ترویجی با عنوان «طرح مطالعاتی حیاتنامهنویسی ائمه علیهم‌السلام» در تاریخ ۲۰ بهمن ۱۴۰۰ در دانشگاه معارف اسلامی قم برگزار شد. در این کرسی دکتر یعقوب توکلی عضو هیئت علمی دانشگاه معارف اسلامی به عنوان ارائه‌دهنده و آقایان دکتر علی بیات عضو هیئت علمی دانشگاه تهران و حجت‌الاسلام دکتر یدالله حاجی‌زاده عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی به عنوان ناقد و حجت‌الاسلام دکتر امیرمحسن عرفان عضو هیئت علمی دانشگاه معارف اسلامی به عنوان دبیر علمی حضور داشتند.
دبیر علمی این کرسی در ابتدای این جلسه بر این مهم تأکید داشت که تحلیل داده‌های تاریخی به شیوه‌ای قابل فهم و با درک عمیق اقتضائات زمانی از اهداف برگزاری این کرسی می‌باشد. از دیدگاه وی دوری از رویکرد سنتی و روایی محض از الزامات پژوهش کیفی در عرصه تاریخ امامان معصوم علیهم‌السلام است.
دکتر امیرمحسن عرفان، استادیار دانشگاه معارف اسلامی تصریح کرد: «دستیابی به واقعیت تاریخی در حیات ائمه علیهم‌السلام»، «نظام‌مند کردن داده‌های تاریخی در این زمینه» از مهم‌ترین رسالت‌های کاوش‌های تاریخی در حیات ائمه علیهم‌السلام است و برای رسیدن به این مهم باید عنصر خلاقیت را در «جمع‌آوری گزارش‌های تاریخی»، «سبک تحلیل» و «تبیین داده‌ها» مدنظر قرار داد.
ارائه‌دهنده کرسی، دکتر یعقوب توکلی، دانشیار دانشگاه معارف اسلامی بیان داشت: شیوه پردازش تاریخی حیات ائمه علیهم‌السلام در انتقال پیام اثربخش به مخاطب با کاستی‌ها و آسیب‌هایی روبرو است. وی به مهم‌ترین آسیب‌ها در این زمینه اشاره کرد و افزود: «حاکمیت رویکرد سیاسی در تدوین تاریخی حیات ائمه علیهم‌السلام»، «محوریت جنگ‌نگاری‌ها»، «عدم استفاده از ظرفیت تاریخی روایات فقهی»، «فقدان بهره‌مندی تاریخی از ادعیه و زیارات»، «غلبه پیش‌انگاره‌های ذهنی مورخ بر واقعیت تاریخی»، «عدم اعتنا به منابع کهن شیعی در ساختاربندی داده‌های تاریخی»، «عدم توجه به اختلافات اساسی گزارش‌های تاریخی» و… از جمله کاستی‌ها و موانع موجود در انتقال پیام تاریخی اثربخش به مخاطب است.
دکتر یعقوب توکلی برون‌داد این کاستی‌ها را «فقدان همراهی مخاطب با شخصیت تاریخی» دانست. ایشان بازسازی پردازش تاریخی حیات ائمه علیهم‌السلام را در این زمینه راه‌گشا دانست و افزود: در این زمینه باید به پنج محور اساسی؛ «گردآوری دقیق داده‌های تاریخی»، «بررسی تاریخیت گزاره‌های فقهی، سیاسی، عرفانی و حدیثی»، «نگارش مبتنی بر همراهی مخاطب»، «اهتمام مجموعه‌نگر و سیستماتیک به تغییرات و تطورات تاریخی» و «ساخت ادبی در تاریخ» توجه کافی داشت. ایشان مهم‌ترین کارکرد چنین بازسازی را خلق معرفت متعالی تاریخی دانست.
حجت الاسلام دکتر یدالله حاجی‌زاده، استادیار پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی که به عنوان ناقد در این جلسه حاضر بود ارتقای کیفی این طرح را حاصل توجه به مواردی نظیر: «توجه به ظرفیت تاریخی نهج‌البلاغه و عدم همپوشانی آن با دیگر منابع»، «اهتمام به تنوعات دیدگاهی در عرصه تاریخ اهل‌بیت علیهم‌السلام»، «توجه به نقش اقتضائات سیاسی در موضوع‌گیری‌های ائمه علیهم‌السلام»، «درک تمایزات کمی داده‌های تاریخی در حیات ائمه علیه‌السلام»، «عدم رویکرد جانبدارانه در منبع‌شناسی تاریخی»، «وجود برنامه روشن، دقیق و عملیاتی در طرح» دانست.
در پایان جلسه دکتر علی بیات دانشیار دانشگاه تهران نیز مهم‌ترین کاستی‌های این طرح را بر شمرد. از دیدگاه وی؛ «فقدان مبنای علمی در عرصه تاریخ»، «عدم التزام به روش داده بنیاد روایی»، «عدم ارائه معیارهای سنجش گزارشات تاریخی متناقص»، «فقدان نظم و ترتیب منطقی» و «عدم تبیین بنیادهای مفهومی» مهم‌ترین کاستی‌های این طرح است. وی تأکید کرد برای روایت‌گری معاصرانه از حیات ائمه علیهم‌السلام نباید ارزش و جایگاه روایت‌گری شاهدانه را منکر شد. دکتر علی بیات یادآور شد که دوگانه‌های خیر و شر تاریخی نقشی مهم در ساخت شخصیت امامان علیهم‌السلام دارند و نباید از آن غافل شد.
از دیدگاه دبیر علمی جلسه محتوای ارائه شده و نیز نظرات ناقدین مسئله‌های قابل تأملی را پیش روی دانشجویان برای کاوش و بررسی قرار می‌دهد که عبارتند از:
۱. روایت‌گری معاصرانه از سیره امامان علیهم‌السلام (اصول، سبک و فرایند)؛
۲. ظرفیت‌شناسی تاریخیت روایات فقهی در پرداخت شخصیت ائمه علیهم‌السلام؛
۳. ظرفیت‌شناسی تاریخیت ادعیه و زیارات در بازنمایی شخصیت ائمه علیهم‌السلام؛
۴. بازنمود اصول زیباشناسانه در انتقال پیام اثربخش تاریخی در عرصه حیات ائمه علیهم‌السلام؛
۵. نقش دوگانه خیر و شر تاریخی در عمق‌شناسی موضع‌گیری ائمه علیهم‌السلام؛
۶. طراحی الگوی کیفی پردازش نگارشی و ادبی تاریخ امامان معصوم علیهم‌السلام.
